Η δουλειά κάποτε και σήμερα

Ο θεσμός της δουλείας στις ΗΠΑ ίσχυσε έως το 1865, μα προ-υπήρχε. Έχει τις ρίζες του στην π.Χ. εποχή. “Άνθισε” από τον 15ο έως τον 18ο αιώνα. Μόνο αυτό το διάστημα μεταφέρθηκαν στην Αμερική πάνω από 20 εκατομμύρια Αφρικανοί, ως δούλοι (συνώνυμο της λέξης δούλος ήταν και η λέξη σκλάβος). Η δουλεία υπήρξε και στην Κίνα, την Ιαπωνία, την Αφρική, την Ινδία, στην Ευρώπη, στο Βυζάντιο και στη Ρώμη (ο μέσος Ρωμαίος είχε 10 σκλάβους, ενώ  ο πλούσιος 400). Ήταν συχνά αποτέλεσμα του πολέμου, αλλά πολλές φορές και η αιτία του. Βασικό κίνητρο ήταν η αρπαγή ανθρώπων από άλλες κοινότητες, για την ενίσχυση της φυλής. Αυτό διήρκησε στην αφρικανική ήπειρο μέχρι την άφιξη των Ευρωπαίων και των Ασιατών -κυρίως Αράβων- εμπόρων και την έναρξη του συστηματικού δουλεμπορίου, όπου ο δούλος αποτελούσε ξένο σώμα στις κοινωνίες των λευκών και αντικείμενο προς χρήση. Και όσο η οικονομία στηριζόταν στο φτηνό εργατικό δυναμικό τόσο συχνότερα γίνονταν πόλεμοι, για να προστεθούν οι νικημένοι στο εργατικό δυναμικό των νικητών (κάτι μου θυμίζει αυτό). Σκλάβοι, όμως, γίνονταν και σε καιρό ειρήνης, π.χ. όσοι χρωστούσαν και δεν μπορούσαν να αποπληρώσουν τα χρέη τους. Πουλούσαν τον εαυτό τους, τη γυναίκα ή τα παιδιά τους. Οι δουλέμποροι πήγαιναν στα λιμάνια και αγόραζαν σκλάβους από πειρατές. Όταν οι Βυζαντινοί πιάνονταν αιχμάλωτοι από Σαρακηνούς, πιέζονταν τόσο πολύ ν’ αλλαξοπιστήσουν, που λέγεται ότι έτσι βγήκε η γνωστή φράση: «μου άλλαξε την πίστη».

Ο άνθρωπος να γίνεται ιδιοκτησία, ήταν νόμιμο. Του αφαιρούσαν την ανθρώπινη υπόσταση, και τον υποβίβαζαν στο να ανήκει στον εκάστοτε ιδιοκτήτη-ιδιώτη ή στο κράτος. Κατά καιρούς, σε διάφορες κοινωνίες και περιοχές, το ποσοστό των δούλων ήταν 20% – 40%. Σκλάβοι γίνονταν, συνήθως, οι υγιείς και αρτιμελείς αιχμάλωτοι πολέμου, καθώς και οι αστικοί και οι αγροτικοί πληθυσμοί. Μετά την υποδούλωση τους αντιμετώπιζαν σαν αντικείμενα, σαν οικόσιτα ζώα και συνάμα σαν εχθρούς. Οι δούλοι-σκλάβοι, δεν είχαν δικαιώματα… Δεν μπορούσαν να φύγουν από το σπίτι ή το αγρόκτημα του αφέντη τους. Όλη τους η οικογένεια ανήκε σ’ εκείνον, ως περιουσιακό στοιχείο! Διεκδίκηση; Καμία! Ούτε νερού, ούτε φαγητού, μήτε ιατρικής περίθαλψης. Το ίδιο και για τα απλά, όπως η καθημερινή καθαριότητα και υγιεινή. Δεν μπορούσαν να παλέψουν, ούτε να αμυνθούν, όταν (πολύ συχνά) τους επιτίθεντο. Για κανέναν λόγο δεν μπορούσαν να εκφράσουν τη γνώμη τους. Σε περιπτώσεις βασανισμού ή βιασμού γυναικών (σύνηθες φαινόμενο μπροστά στα μάτια των ανδρών ή των παιδιών τους), δεν μπορούσαν να ζητήσουν βοήθεια από πουθενά. Ακόμα και σε περιπτώσεις, που σκότωναν έναν δούλο (σύνηθες κι αυτό), κανείς δεν μπορούσε να αντιδράσει. (Συγκρατώ την οργή μου για να μην εκφραστώ απρεπώς.) Η μόνη τους επιλογή ήταν η υποταγή…

Οι πρώτοι Ευρωπαίοι που δημιούργησαν εμπορικό σταθμό για δούλους στην Αφρική, ήταν οι Πορτογάλοι στη Γκάνα. Οι σκλάβοι φορτώνονταν σε πλοία για την Ευρώπη και την Αμερική, με την τιμή να διαμορφώνεται ανάλογα με τη ζήτηση. Ενδεικτικά αναφέρω: το 350 μ.Χ., στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία ένας γερός σκλάβος κόστιζε 1 σόλδιο (χρυσό νόμισμα), ενώ οι στρατιώτες έπαιρναν 2-3 σόλδια όλο το χρόνο! 300 χρόνια μετά, ο Προκόπιος (Βυζαντινός λόγιος που έγραψε δύο ιστορικά έργα) αναφέρει αγορά σκλάβου, στην τιμή ενός προβάτου! Το 650 μ.Χ., ένα κορίτσι αγοράστηκε 30 σόλδια, όσο έκαναν 13 πρόβατα! Το 725 μ.Χ, στην Ιταλία αναφέρεται πώληση αγοριού στην τιμή ενός αλόγου! Ένα κορίτσι 20 ετών πουλήθηκε 250 σόλδια. Η τιμή των γυναικών 20-40 ετών ανέβαινε ανάλογα με την ομορφιά τους. Μετά τον «Μαύρο θάνατο» (πανδημία μαύρης πανώλης 1.348-1.353, η πιο καταστροφική στην παγκόσμια ιστορία), οι τιμές των σκλάβων ανέβηκαν σε όλη την Ευρώπη και στο Βυζάντιο κατά 100%-150%, λόγω έλλειψης εργατών, που είχε προκαλέσει η επιδημία. Το 1.750 στις ΗΠΑ ο σκλάβος επωλείτο 120 δολάρια, όταν το άλογο πωλούνταν 50 δολάρια. Το 1.800 ή τιμή τους έφτασε στα 1.000-1.500 δολάρια!

Συνέβησαν πολύ ακραίες μορφές εκμετάλλευσης και ρατσισμού, μέχρι και γενοκτονίες! Για τους άνδρες, η συνήθης μορφή ήταν η εξαναγκαστική εργασία μέχρι εξόντωσης. Επίσης, για σκληρή εργασία χρησιμοποιούσαν τα παιδιά! Τις γυναίκες, τις εκμεταλλεύονταν σεξουαλικά. Τα κορίτσια, όταν έφταναν στην εφηβεία ή και πολύ νωρίτερα, τα είχαν ως σεξουαλικά αντικείμενα, και τα αγόρια, μετά τα 13 ή 14 χρόνια τους, τα υπολόγιζαν ως ενήλικες δούλους! Υπήρξαν “δημοκρατικοί” λαοί, που επισήμως θεωρούσαν τους ανόμοιους με αυτούς, ζώα και εγκληματίες, με τα αποτελέσματα που όλοι γνωρίζουμε… Οι δούλοι συχνά αναφέρονταν και σε διαθήκες, μεταξύ άλλων αντικειμένων που κληροδοτούσε ο αφέντης στους απογόνους του, ή τους χάριζε στην εκκλησία ή στο κράτος. Έτσι οι σκλάβοι δεν έβρισκαν ποτέ την πολυπόθητη ελευθερία τους…

Η εκπαίδευση στα χρόνια εκείνα ήταν πενιχρή και κρυφή (κι αυτό μου θυμίζει μια παλαιότερη εποχή, δική μας). Υπήρχαν όμως κάποιοι ιερωμένοι στις νότιες πολιτείες των Η.Π.Α., που είχαν αναλάβει μυστικά το ρόλο του δασκάλου, καθ’ ότι η εκπαίδευση απαγορευόταν, και δίδασκαν γραφή στα παιδιά των Αφρο-αμερικανών. Όσοι συλλαμβάνονταν να διδάσκουν, τους επιβαλλόταν πρόστιμο, τους μαστίγωναν και τους φυλάκιζαν…

Δουλεία όμως υπήρξε και στην αρχαία Ελλάδα, παρ’ όλο που είχε ανεπτυγμένο πολιτισμό και γέννησε τη δημοκρατία! Οι κατασκευαστές μαχαιριών τού πατέρα τού Δημοσθένη άξιζαν έξι μνας, δηλαδή 600 δραχμές ο καθένας. Ο Ξενοφών υπολόγιζε την τιμή ενός δούλου μεταλλωρύχου στο Λαύριο στις 180 δρχ., τη στιγμή που ένας εργάτης σε μεγάλα έργα αμειβόταν με μόλις 1 δρχ. την ημέρα. Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι ένα βόδι έκανε 1 δρχ., ενώ ένας σκλάβος 4 δρχ. Για ένα παράπτωμα στην αρχαία Αθήνα, η τιμωρία για τον πολίτη ήταν πρόστιμο, ενώ για τον δούλο ήταν μαστίγωμα.

Έχει λήξει η δουλεία; Υπάρχει σήμερα;

Δυστυχώς η δουλεία συνεχίζει να υπάρχει και σήμερα, ίσως και μεγαλύτερη από τότε, με διάφορες μορφές σε όλον τον κόσμο, με το προσωπείο της ελευθερίας, βέβαια… Υπάρχει ειδικά σε βάρος των γυναικών, όπως η αναγκαστική πορνεία. Οι δουλέμποροι τις φέρνουν από Ρουμανία, Βουλγαρία, Ρωσία, Ασία, Αφρική. Υπάρχει σε βάρος των παιδιών, όπως η κακοποίηση και η επαιτεία. Τα αναγκάζουν να υποκύπτουν στα γρανάζια της πορνείας και της σωματεμπορίας (στοιχεία της UNICEF). Υπάρχει σε βάρος των εργατών. Όταν η όποια εξουσία ελέγχει και εκμεταλλεύεται τους ανθρώπους, προς οικονομικό, φυσικά, όφελός της, ποιος μπορεί να πει πως νιώθει σήμερα πραγματικά ελεύθερος; Ναι, δε λέω, δεν στερούμεθα την αυθύπαρκτη ανθρώπινη υπόσταση, όπως την εποχή της νόμιμης δουλείας, αλλά με τέτοια χειραγώγηση, με διαφορετικές “αλυσίδες” υποταγής και σιωπής, με τόσα “υπνωτικά” που μας δίνουν, δεν παραμένουμε ελεύθεροι σκλάβοι;

Σήμερα ναι, τυπικά μπορούμε να αντιδράσουμε ή να σηκώσουμε ανάστημα. Μα όποιος “συλληφθεί” να το κάνει, παίρνει το δρόμο της απόλυσης. “Αν θες να δουλέψεις, σκύψε το κεφάλι και σώπα, αλλιώς δρόμο για την ανεργία”. Και ΟΧΙ. Η σημερινή δουλεία ΔΕΝ ΠΕΡΝΑ ΑΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗ, όπως διάβασα κάπου στο διαδίκτυο, απ’ όπου και συγκέντρωσα τις πληροφορίες. Την βλέπουμε κατάματα, την ακούμε, την αναγνωρίζουμε και την αντιμετωπίζουμε όλοι κάθε μέρα. Μας είναι γνωστή από τους φίλους, τους συγγενείς, τους συνανθρώπους μας, Έλληνες και ξένους. Σήμερα δεν είναι νόμιμη, είναι παράνομη (συγκρατώ ξανά την οργή μου), αλλά έχει γίνει άγραφος νόμος. Ποιος μπορεί να μιλήσει; Μήπως μπορεί ο νέος, που δουλεύει 12 ώρες με ελάχιστα ή καθόλου ένσημα; Μήπως μπορεί η νέα, που της δίνουν έναν ισχνό μισθό και την αναγκάζουν να υπογράψει πως παίρνει τον νόμιμο; Μήπως μπορούν, οι άνω των 50 χρόνων που απολύονται, να βρουν μετά δουλειά, ώστε να μη χάσουν το δικαίωμα της σύνταξης για τα αξιοπρεπή γηρατειά, που μας υπόσχονται ακόμα; Πού είναι το κράτος; Πού είναι η προστασία του εργάτη; Πού είναι τα χρήματα που του κρατούν και δεν του τα επιστρέφουν ποτέ; Όταν υπάρχει ανάγκη -εκεί βασίζεται το σύστημα- έστω και για λίγα χρήματα, για να έχει ο άνθρωπος τα βασικά και τα αναγκαία, για να έχει μια αξιοπρεπή -αν λέγεται αυτό αξιοπρέπεια- ζωή, ποιος τολμάει να καταγγείλει το… (η λέξη δεν έχει εκλείψει από τότε) “αφεντικό”; (Όπως λέει και το λεξικό: εξουσιαστής, προϊστάμενος, άρχοντας, ιδιοκτήτης, που τον υπηρετεί κανείς ως εργάτης, που τον υπακούει ως υπηρέτης). Κι αν το κάνει, πού θα βρει μετά δουλειά, για να μπορέσει να ταΐσει τα παιδιά του, να ζήσει; Ποιος μπορεί να καταγγείλει, εκεί που γνωρίζει καλά ότι υπάρχει αδήλωτο εργατικό δυναμικό, και όταν κάνει έφοδο η Επιθεώρηση Εργασίας κρύβουν τους υπαλλήλους στις αποθήκες; Ποιος μπορεί να μιλήσει, όταν ξέρει και βλέπει ότι πριν γίνει αιφνίδιος έλεγχος, πέφτει “σύρμα” στον ελεγχόμενο (με το αζημίωτο φυσικά); Σε σεξουαλικές ορέξεις-προτάσεις, πόσες γυναίκες μπορούν να καταγγείλουν ένα μεγάλο όνομα; Θα κερδίσει το δίκιο, ή το χρήμα και η εξουσία, που μπροστά τους σκύβει το κεφάλι σαν σκλάβα η αλήθεια; Το μόνο που μπορεί να κάνει μια γυναίκα, είναι να δώσει του… κυρίου ένα ηχηρό χαστούκι και μετά να ψάξει για άλλη δουλειά. Και μη μου πείτε ότι υπάρχουν νόμοι και ότι μπορεί κάποιος ν’ ακολουθήσει τις νόμιμες διαδικασίες και θα βρει το δίκιο του. Δεν μιλάω για το τι μπορεί να γίνει, αλλά για το τι γίνεται συνήθως. Ας είμαστε ρεαλιστές κι ας μην κρυβόμαστε πίσω από το δάχτυλό μας, δεν είναι όλα όπως φαίνονται και το γνωρίζουμε όλοι πολύ καλά. Επ’ ουδενί δεν λέω να σκύβουμε το κεφάλι και να υποκύπτουμε στη δύναμή τους (άλλο, μεγάλο θέμα), απλώς δείχνω την πραγματικότητα.

Οι βασικές βιοτικές ανάγκες ασκούν πίεση στους ανθρώπους και πολλοί (όχι όλοι) εργοδότες, επειδή το γνωρίζουν αυτό καλά, ασκούν πίεση, μέσω της  εκμετάλλευσης, στους ανθρώπους. Σήμερα δεν υπάρχει ο εμπορικός σταθμός δούλων στη Γκάνα, υπάρχουν  όμως τέτοιοι σταθμοί σε κάθε εργασιακό χώρο, σε κάθε οικοδομικό τετράγωνο, σε πόλεις και χωριά της Ελλάδας και όλου του κόσμου. Όταν λοιπόν ένας άνθρωπος ΑΝΑΓΚΑΖΕΤΑΙ να σιωπά, να παραμένει εκεί όπου ευτελίζεται, δε γίνεται δούλος;

Ω! Εκεί οπού ανθείς δυστυχία

ανθείς κι εσύ, αθάνατη δουλεία.

 

Ηρώ Παλαιολόγου