Η προσωπικότητα: Παράγοντες διαμόρφωσής της

Οι απόψεις των διαφόρων μελετητών, κοινωνιολόγων, παιδαγωγών, ψυχολόγων και άλλων δεν συγκλίνουν όσον αφορά το θέμα των παραγόντων που επιδρούν στη διαμόρφωση της ανθρώπινης προσωπικότητας. Υπάρχουν μάλιστα σοβαρές διαφωνίες σχετικά με τη σπουδαιότητα ή μη ορισμένων από αυτούς, καθόσον άλλοι υπερτονίζουν και άλλοι να υποτιμούν την αξία τους.

Το πρόβλημα αυτό δεν απασχόλησε μόνο τους σύγχρονους μελετητές αλλά ανάγει την αρχή του στην εποχή που έγινε η στροφή της φιλοσοφικής έρευνας από τον εξωτερικό στον εσωτερικό κόσμο και το βασικό αντικείμενο της φιλοσοφίας έγινε το ανθρωπολογικό πρόβλημα. Τότε βασικά υπερτονίστηκε και η αξία της παιδαγωγικής ενέργειας, η αξία δηλαδή της αγωγής, που θεωρείται ‘ εκ των ων ουκ άνευ ’ για την ανθρωποποίηση του ανθρώπου. Μπορούμε με έμφαση εδώ να τονίσουμε πως πολλοί αποδέχονται την άποψη ότι ο ρόλος της κληρονομικότητας για την τελική διαμόρφωση του ανθρώπου είναι καθοριστικός, δίνοντας ιδιαίτερη βαρύτητα στις κληρονομικές καταβολές που φέρνει ο άνθρωπος με την παρουσία του στη ζωή και που καθορίζουν ως ένα βαθμό και προδιαγράφουν το μέλλον του. Η άποψη πάντως των αρχαίων ότι  ‘ φύσιν πονηράν μεταβαλείν ου ράδιον ’ αντικρούεται από τους ίδιους τους αρχαίους , που αποδίδουν μεγαλύτερη σημασία στην αγωγή, παραδεχόμενοι το διδακτόν της αρετής.

Ο Πλατωνικός εξάλλου κομπασμός που έλεγε ότι ‘ είμαι τυχερός που γεννήθηκα έλληνας και όχι βάρβαρος ’ δεν εκφράζει μόνο τις εγωιστικές και σωβινιστικές του αντιλήψεις, που ήταν δικαιολογημένες για την εποχή του, αλλά τη μεγάλη σπουδαιότητα που έχει για τη διαμόρφωση του ανθρώπου το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον, την ακατάλυτη επίδραση που ασκεί στον άνθρωπο η παρουσία και η δράση του μέσα σε μια κοινωνία που διαπνέεται από ευγενή ιδεώδη και ανώτατες ηθικοπνευματικές αξίες. Μέσα σε μια ανώτερης μορφής κοινωνία η οικογένεια δεν μπορεί παρά να είναι ο βασικός φορέας των κοινωνικών αντιλήψεων και του κοινού πνεύματος , οπότε ο ρόλος της για την διαμόρφωση της προσωπικότητας του ανθρώπου θα είναι παμμέγιστος. Η οικογένεια φυσικά διαδραματίζει τον ίδιο ρόλο μέσα στα διάφορα στάδια της κοινωνικής εξέλιξης και δεν μπορεί ούτε σήμερα  να αμφισβητηθεί η προσφορά της, θετική ή αρνητική, για το προτσές της ανθρωποποίησης ή της απανθρωποποίησης του ανθρώπου.

Δεν είναι, λοιπόν, μόνο οι ιδιαίτερες κλιματολογικές συνθήκες και η γεωγραφική θέση μιας χώρας που επηρεάζουν την εξέλιξη και την μορφοποίηση, αλλά και οι κοινωνικές συνθήκες που επαυξάνουν ή αχρηστεύουν τον οικογενειακό ρόλο. Το παραγωγικό σύστημα σημαδεύει καθοριστικά τους στόχους, τις αντιλήψεις, τις ιδέες και τα ιδανικά κάθε κοινωνίας και καθορίζει και προβάλλει τα συγκεκριμένα κοινωνικά πρότυπα σύμφωνα με τα οποία οφείλει να ταυτιστεί ο κοινωνικός άνθρωπος. Σε όσα κράτη η ατομική συμμετοχή και η ουσιαστική ανάμειξη στη διαμόρφωση των πολιτικών πραγμάτων παίρνει ομαδικό χαρακτήρα, όπως ήταν στην αρχαία Αθήνα, είναι επόμενο να πλεονάζουν οι υψηλές προσωπικότητες και να τείνουν προς μια ιδανική τελείωση. Το ‘ ου γαρ δοκείν δίκαιος αλλά είναι θέλει ’, δεν εκφράζει μόνο την περίπτωση του δίκαιου  Αριστείδη που με πίκρα ασφαλώς και χωρίς διαμαρτυρίες πήρε το δρόμο της εξορίας για να μην σταθεί εμπόδιο στις δημοκρατικές διαδικασίες της πατρίδας του, αλλά συμπυκνώνει και τη θέληση όλων των Αθηναίων  να βάζουν πάνω από όλα το συλλογικό και όχι το ατομικό συμφέρον. Η πραγματική δημοκρατία διαμορφώνει σωστούς ανθρώπους και αληθινές προσωπικότητες. Αντίθετα η νόθευση και η περιφρόνηση των δημοκρατικών θεσμών, παράγουν ψοφοδεή και ταπεινά ανθρωπάρια.

Δεν υπάρχει νομίζουμε λόγος να αμφισβητήσουμε την παραπάνω αλήθεια και για τη σύγχρονη πραγματικότητα στην οποία φαίνεται ολοφάνερα η αντανάκλαση των κοινωνικοπολιτικών συνθηκών στη διαμόρφωση του ανθρώπου. Στις περιπτώσεις που οι συνθήκες είναι θετικές , διαμορφώνεται ένας άνθρωπος ανιδιοτελής, απαλλαγμένος από εγωιστικές τάσεις, πρόθυμος για την εξυπηρέτηση της ολότητας, δίκαιος και ειλικρινής, αφειδώλευτος στην προσφορά του προς τους άλλους. Οι αντίξοες πάλι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες εκτρωματικές μόνο φύσεις αναπαράγουν. Οι σκευωροί, οι ελεεινοί και τρισάθλιοι ψευδολόγοι, οι τραγικοί υπηρέτες του υπόκοσμου, οι στραγγαλιστές της δικαιοσύνης και γενικά όλα τα βρωμερά ανθρωποζωύφια μόνο στο καλλιεργημένο με την αδικία, την καταπίεση, την εκμετάλλευση και τον αμοραλισμό έδαφος της κοινωνίας μπορούν να καρποφορήσουν Οι παραπάνω απόψεις απηχούν επομένως την αντίληψη ότι η ολοκληρωμένη προσωπικότητα βρίσκει τους λόγους της ύπαρξής της μόνο στην περίπτωση που οι συνθήκες το επιτρέπουν, οι συνθήκες οι κοινωνικοπολιτικές και οικονομικές. Βέβαια επιβάλλεται να τονίσουμε και τον καταλυτικό ρόλο της οικογένειας, του σχολείου, της θρησκείας, των προβαλλόμενων ιδανικών, της εργασίας και των παραδόσεων. Όλα αυτά όμως πρέπει να συνεξεταστούν και να συνυπολογιστούν με το πολιτικό σύστημα και τη συγκεκριμένη μορφή παραγωγής.

 

Νίκος Γιαννόπουλος

Φιλόλογος

Ειδικός στην Έκθεση

Πτυχιούχος Κλασσικής Φιλολογίας

Πανεπιστημίου Αθηνών