Categories: Αφιερώματα

100 χρόνια από την Μικρασιατική καταστροφή: Η θυσία των Προσκόπων της Κάτω Παναγιάς Σμύρνης και η μνήμη τους στην Ηλεία

Share

Μία άγνωστη τραγωδία της τουρκικής τακτικής στην Μικρά Ασία ήταν η σφαγή αμάχων, που οδήγησε σε αλλοίωση των πληθυσμών στην περιοχή. Ένα κομμάτι της Γενοκτονίας αφορά τους Προσκόπους στο Αϊδίνιο, στα Σώκια και στην Κάτω Παναγιά.

ΤΟ ΕΓΚΛΗΜΑ ΣΤΟ ΑΪΔΙΝΙΟ ΤΟ 1919

Στο Αϊδίνιο, το 1919 τουρκικός στρατός και άτακτοι (τσέτες) δολοφόνησαν δύο χιλιάδες Έλληνες της πόλης, αφήνοντας πίσω τους την ολοκληρωτική καταστροφή. Δολοφονίες, λεηλασίες, βιασμοί, καταστροφή κάθε ελληνικής πολιτισμικής παρουσίας…. Ανάμεσα στους χιλιάδες Έλληνες που δολοφονήθηκαν τον Ιούνιο του 1919, δολοφονήθηκαν και Πρόσκοποι, οι οποίοι συντέλεσαν σημαντικά στην παρουσία του Ελληνισμού στην περιοχή. Οι Πρόσκοποι του Αϊδινίου είχαν δημιουργήσει δύο προσκοπικές ομάδες, οι οποίες απέμειναν στην πόλη, για να υπερασπίσουν τους Έλληνες.

Οι 31 Πρόσκοποι του Αϊδινίου δολοφονήθηκαν όλοι, μετά από φρικτά βασανιστήρια, από τους Τούρκους. Ανάμεσά στους δολοφόνους και ο αρχηγός των Τούρκων προσκόπων και μετέπειτα πρωθυπουργός στα Σεπτεμβριανά του 1955, όταν εξαφανίστηκε ο Ελληνισμός της Κωνσταντινούπολης, Αντνάν Μεντερές! Η ΜΝΗΜΗ ΤΩΝ ΠΡΟΣΚΟΠΩΝ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΠΑΝΑΓΙΑΣ Προσκοπικές ομάδες είχαν δημιουργηθεί στα Σώκια και την Κάτω Παναγιά. Στην Κάτω Παναγιά, απέναντι από τη Χίο, το Μάιο του 1919 ιδρύθηκε μια προσκοπική ομάδα με 42 παιδιά. Τοπικός έφορος (και ιδρυτής) ο Εμμανουήλ Μανθεάκης και αρχηγός ο Περικλής Παπαχατζηδάκης. Οι Πρόσκοποι ενθουσιώδεις και με καμάρι παρήλαυναν στην πόλη τραγουδώντας εθνικά τραγούδια, που ενδυνάμωναν τον πατριωτισμό των κατοίκων. Είχαν συστήσει ομάδα πυρόσβεσης και προέβαιναν σε δασώσεις κυρίως ελαιοδέντρων. Συμμετείχαν σε εράνους, γιορτές κοινότητας και της εκκλησίας. Ωστόσο η Κάτω Παναγιά υπήρξε ένας ακόμη τόπος μαρτυρίου για τους Έλληνες πρόσκοπους. Γιατί και εδώ οι Τσέτες έδειξαν τη βαρβαρότητά τους. Πολλοί από τους επιζήσαντες ήλθαν και εγκαταστάθηκαν στην Κάτω Παναγιά Κυλλήνης.

Από το βιβλίο του Συλλόγου με τίτλο: «Πενήντα χρόνια του ξεριζωμού» (1922 – 1972), καταγράφουμε ένα απόσπασμα: «Με την πρώτη εμφάνισή τους το 1922 στο χωριό, οι ληστοσυμμορίτες εξαπολύουν πρωτοφανή τρομοκρατία. Λεηλασίες, σφαγές, βιασμοί και εμπρησμοί παντού. Ξεχωρίζουν και συλλαμβάνουν τους δυο ιερείς, τον δάσκαλο και τους πρόσκοπους, που θα υποστούν θάνατο από μαρτύρια.

Τον παπα-Κουρμπά και τον παπα-Νικολή τους κομματιάζουν και τους κρεμάνε στα τσιγκέλια των σφαγίων του Τσεσμέ. Τον δάσκαλο Ιωάννη Θεονίδη, τον ποιητή Αρσένιο Σάρικα και τους αθώους πρόσκοπους… τους υποβάλλουν σε απερίγραπτα μαρτύρια και τους θανατώνουν με μοναδική κατηγορία ότι ήταν πρόσκοποι. Όσοι Κατωπαναγιουσήδες επέζησαν από το δράμα του Αυγούστου το 1922, έχουν να λένε και να θυμούνται ότι τα τραγικότερα θύματα ιστορικής λαίλαπας ήταν οι ανήλικοι πρόσκοποι». Μέσα στα 800 θύματα της περιοχής οι Πρόσκοποι της Κάτω Παναγιάς έχουν τη δική τους θέση.

Σε επιστολή του Αλέξη, υιού του Εμμανουήλ Μανθεάκη (τοπικού Εφόρου και Ιδρυτή των Προσκόπων στην Κ. Παναγιά), που έσωσε πολλούς αμάχους τότε, προς την Ένωση Παλαιών Προσκόπων Ηλείας (που έκανε εκδήλωση προς τιμήν των δολοφονημένων Προσκόπων, τόνισε μεταξύ άλλων: «Ο Μανόλης Μανθεάκης ήταν μόνο 32 ετών το ‘22, αλλά ήδη είχε προσφέρει στην κοινότητα και στον Ελληνισμό. Έσωσε πολλούς Έλληνες από τις σφαγές με ένα καΐκι που ενοικίασε αλλά δεν πρόλαβε και όλα τα παιδιά αυτά. Σήμερα ξέρω ότι θα ήταν ιδιαίτερα υπερήφανος για αυτή τη γιορτή μνήμης που οργανώσατε και θα ήθελα με την σειρά μου να σας ευχαριστήσω που κρατάτε ζωντανή τη μνήμη της χαμένης πατρίδας και των προσκόπων και των πολιτών της…». Σήμερα η μνήμη αυτή επιβιώνει στην Κάτω Παναγιά Κυλλήνης, ενώ η Ένωση Παλαιών Προσκόπων Ηλείας (που μέσω του κ. Κωνσταντίνου Τριανταφυλλόπουλου μας προσέφερε στοιχεία) έχει κάνει πολλά για να αναδείξει αυτήν τη θυσία του Σώματος Ελλήνων Προσκόπων στα εδάφη της Μικράς Ασίας.

Οι αναμνήσεις ενός εφέδρου Λοχία από την Αμαλιάδα – Σωκράτης Αναστ. Καλύβας

ΑΠΟ ΤΗ ΝΟΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΓΡΑΜΜΗ ΤΟΥ ΜΕΤΩΠΟΥ

Πολλοί Ηλείοι πολέμησαν στο διάστημα 1919-1922 στην Μικρά Ασία. Μαθαίνουμε πολλά από τις αναμνήσεις που άφησαν. Ένας από αυτούς ήταν ο Σωκράτης Καλύβας από την Αμαλιάδα. Ο Σωκράτης Καλύβας (1899-1985) υπήρξε ένας από τους πιο ενεργούς Δικηγόρους της Ηλείας στον 20ο αιώνα, διατελέσας και Πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου Αμαλιάδος επί 15ετία (1949-1964). Μαζί με τον Νικ. Κοντογιαννόπουλο προ 80 ετών συνέβαλε στην Ίδρυση Πρωτοδικείου στην πόλη της Αμαλιάδος, ενώ οι προτομές και των δύο κοσμούν την είσοδό του, επί της οδού Καλαβρύτων. Μετά την εγγραφή του στην Νομική Σχολή Αθηνών, το θέρος του 1918 κι ενώ εξελισσόταν ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, παρουσιάστηκε στο Έμπεδον Πατρών. Πολέμησε, λαμβάνων και τον βαθμό του Λοχία, σε Θράκη, Σμύρνη και Αφιόν Καραχισάρ. Όταν στις επιχειρήσεις της Ανατολικής Θράκης κάποιος Τούρκος προσπάθησε να τον πυροβολήσει, το όπλο του έπαθε αφλογιστία, για να μπορέσει ο Σωκράτης να τον χτυπήσει με την δική του λόγχη. Λίγο πριν ξεψυχήσει ο Τούρκος του είπε, «Αμάν, καρντασάλ…¨, [«συγχώρησέ με, αδελφέ μου…)». Κατά την υποχώρηση του 1922 δεν είχε φαΐ να φάει κι ένας Τούρκος στην Μενεμένη του έδωσε λίγο ψωμί, να ζήσει. Αυτά όλα τα θυμάται και τα καταγράφει στις αναμνήσεις που έγραψε στη δύση της ζωής του.

ΑΠΟ ΤΗ ΘΡΑΚΗ ΣΤΑ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΑ ΕΔΑΦΗ

Ένα από τα αποσπάσματα που έγραψε αφορούν τα γεγονότα γύρω από το Αφιόν Καραχισάρ και τον Σαγγάριο. Από εκεί είναι το παρακάτω τμήμα, που δημοσιεύεται σήμερα για πρώτη φορά, λίγο πριν γίνει Λοχίας του Στρατού και λάβει παράσημο με Πολεμικό Σταυρό για την δράση του. Βρίσκεται στην 9η Μεραρχία που διοικεί ο υποστράτηγος Δημήτριος Δημαράς. «Πριν όμως εισαχθώ εις την Σχολήν [Υπαξιωματικών], είχον αποσπασθή εις το στρατηγείον της μεραρχίας, τελούσης υπό τον μέραρχον Δημαράν και με αντισυνταγματάρχην Τσολάκογλου, όπου υπηρέτησα εις πλέον επικίνδυνον θέσιν του συνδέσμου των στρατιωτικών μονάδων με ενδιάκενα, εις τα οποία εισεχώρουν Τσέτες οπλισμένοι, έφιπποι, επίφοβοι. Προηγουμένως, γενομένης εξορμήσεως υπό της μεραρχίας μας από την πόλιν Αφιόν Καραχισάρ παρά την ελλιπή εξόπλισίν της και την αηδή τροφήν (συσσίτιον από ρόβη) αλλά και την έλλειψιν επαρκούς ύδατος επροχωρήσαμεν προς τα εμπρός, αφού εξουδετερώσαμεν εχθρικάς αντιστάσεις δι’ αλλεπαλλήλων μαχών, καθ’ ας διεκρίθην δι’ ηρωισμόν, εξ ου επαρασημοφορήθην δια Πολεμικού Σταυρού βάσει διαταγής της μεραρχίας, με κατεύθυνσιν προς το Ικόνιον δια πλευροκόπησιν του παρά τον Σαγγάριον Αγκύρας αμυνομένου πεισμόνως εχθρού και εφθάσαμεν εις ένα χωριό ονομαζόμενον Μπουλουβουντίν, όπου εδόθη μάχη με ευνοϊκόν αποτέλεσμα». Στο τέλος των μαχών, τον Αύγουστο του 1922 υπέφερε από κοιλιακούς πόνους. Αφού πέρασε από τη Σμύρνη στον Τσεσμέ, με την βοήθεια του εκ Πατρών ιατρού Τάκη Οικονομόπουλου επιβιβάζεται στο τελευταίο δρομολόγιο του ατμόπλοιου «Πατρίς». Πιο πριν, μην μπορώντας να φάει τίποτε, αγόρασε μία φραντζόλα ψωμί από την Μενεμένη με 10 δραχμές. Μετά από λίγους μήνες έφτασε πάλι στην Ηλεία. Στον Πόλεμο του 1940 ο Σωκράτης Καλύβας θα κληθεί πάλι υπό τα όπλα ως έφεδρος Λοχαγός, στο μέτωπο της Μακεδονίας, από τον Οκτώβριο έως τον Μάιο του 1941.

Χρονολόγιο γεγονότων – Ιανουάριος – Μάιος 1922

Μάρτιος Εισάγεται στην Βουλή από τον Υπουργό Οικονομικών και Επισιτισμού Πέτρο Πρωτοπαπαδάκη (1860-1922) το σχέδιο Διχοτόμησης της Δραχμής, με μορφή αναγκαστικού εσωτερικού δανείου, μία επιτυχής κίνηση που θα καλύψει τις μεγάλες ανάγκες της Μικρασιατικής Εκστρατείας σε μεγάλο βαθμό. Απρίλιος Διάσκεψη των μεγάλων Δυνάμεων στην Γένοβα της Ιταλίας. Παρίσταται και ο Έλληνας πρωθυπουργός Δημήτριος Γούναρης. Η Γαλλία προτείνει πάλι αναθεώρηση των πάντων και αποχώρηση Ελληνικού Στρατού από Μικρά Ασία και Ανατολική Θράκη. Στο διπλανό Ραπάλλο υπογράφουν Συμφωνία συνεργασίας η ηττημένη Γερμανία και η διεθνώς αποκλεισμένη Σοβιετική Ένωση, κάτι που ανησυχεί τις Δυτικές Δυνάμεις. Ξεκινούν σε Ελλάδα και Μικρά Ασία συζητήσεις περί Αυτονομίας της περιοχής Σμύρνης, κάτι που θα μείνει χωρίς υλοποίηση. Μάιος Ο Ελληνικός Στρατός αποστέλλει μεραρχίες στο Θρακικό έδαφος, με στόχο την κατάληψη της Κωνσταντινουπόλεως, κάτι που αρνούνται πεισματικά οι Δυτικοί Σύμμαχοι. Νέος Αρχιστράτηγος στην θέση του Αναστασίου Παπούλα αναλαμβάνει ο Γεώργιος Χατζηανέστης.