Διαπροσωπικές σχέσεις

Στον όρο αυτό συμπεριλαμβάνονται όλες οι προσωπικές σχέσεις που δημιουργεί και συντηρεί ο κάθε άνθρωπος στο οικογενειακό, φιλικό και εργασιακό του πλαίσιο. Οι διαπροσωπικές σχέσεις αποτελούν αυτό που ονομάζουμε κοινωνικό δίκτυο και είναι ιδιαίτερα σημαντικό κομμάτι της καθημερινότητας του ατόμου. Είναι αδύνατο για έναν άνθρωπο ενταγμένο σε μια κοινωνία να επιβιώσει χωρίς κάποιες έστω, διαπροσωπικές σχέσεις με άλλους ανθρώπους. Για το λόγο αυτό θεωρείται μεγάλης σημασίας ο τρόπος που σχετίζεται κάποιος με τους γύρω του. Οι κοινωνικές αυτές συμπεριφορές ή δεξιότητες ξεκινούν να αναπτύσσονται σε πολύ μικρή ηλικία μέσα στην οικογένεια, που αποτελεί και το βασικό μοντέλο δημιουργίας σχέσεων για τον κάθε άνθρωπο. Από τον τρόπο που οι γονείς σχετίζονται και επικοινωνούν μεταξύ τους, αλλά και με τα παιδιά τους, μαθαίνει και το παιδί να σχετίζεται με τους γύρω του. Πιο συγκεκριμένα δηλαδή, βιώνουν το πώς εκφράζουν τα συναισθήματα και τις σκέψεις τους, πώς συζητάνε, πώς διαφωνούν, πώς ανταποκρίνεται ο ένας στις ανάγκες του άλλου, πώς τηρούν τις υποχρεώσεις μιας σχέσης και πώς βάζουν όρια μεταξύ τους. Στην πορεία φυσικά, προστίθενται και άλλες σχέσεις-μοντέλα, στο φιλικό, σχολικό κι επαγγελματικό περιβάλλον, όμως σίγουρα τον πρωτεύοντα ρόλο στη διαμόρφωση των διαπροσωπικών σχέσεων κατέχει η οικογένεια.

Στην εποχή μας βέβαια, παρατηρούμε και βιώνουμε συχνά και για διάφορους λόγους οι διαπροσωπικές σχέσεις να γίνονται αντικείμενα παραμέλησης και κακοδιαχείρισης από πολλούς ανθρώπους. Είναι σαφές ότι οι συνθήκες ζωής στις πόλεις του σύγχρονου δυτικού κόσμου δε βοηθούν ιδιαίτερα στην ανάπτυξη σταθερών και υγιών σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων. Οι ρυθμοί ζωής είναι συνήθως εξαντλητικοί, η έμφαση στην επαγγελματική και οικονομική αποκατάσταση πολύ μεγάλη, ο ανταγωνισμός και οι αποστάσεις μεταξύ των ανθρώπων ολοένα και αυξάνονται. Η οικογένεια σταδιακά αποδυναμώνεται, τα άτομα αλλάζουν συχνά εργασία και τόπο διαμονής και οι δεσμοί χαλαρώνουν. Πολλοί άνθρωποι δημιουργούν ή διατηρούν σχέσεις εξ αποστάσεως με τη βοήθεια του διαδικτύου, γεγονός που παρ’όλα τα θετικά του, δε συνδράμει στην ανάπτυξη της διαπροσωπικής επικοινωνίας και της ειλικρινούς έκφρασης πρόσωπο με πρόσωπο.

Τα προβλήματα και οι δυσκολίες στις διαπροσωπικές σχέσεις, ανεξάρτητα από τους λόγους που τα προκαλούν, μπορούν να επηρεάζουν σε καθοριστικό βαθμό τη ζωή και την καθημερινότητα του ατόμου και για το λόγο αυτό είναι χρήσιμο και θεμιτό να απευθυνθεί κάποιος σε ειδικό, εάν σε κάποια φάση της ζωής του αδυνατεί να τα διευθετήσει μόνος του. Μέσα από την κουβέντα με κάποιον «τρίτο» και με βάση την εμπειρία του, ο ψυχολόγος είναι σε θέση μέσα σε ένα απόλυτα ασφαλές περιβάλλον κατανόησης και αποδοχής, να βοηθήσει το άτομο να ξεδιαλύνει τις αιτίες των δυσκολιών του και να ανακαλύψει νέους, πιο αποτελεσματικούς τρόπους επικοινωνίας με τους σημαντικούς «άλλους» της ζωής του.

Περισσότερο από ποτέ η ψυχοθεραπεία σήμερα ασχολείται με εκμάθηση κοινωνικών δεξιοτήτων σε ανθρώπους που δυσκολεύονται να μπουν στο παιχνίδι των ανθρώπινων σχέσεων .Το άγχος που προκύπτει πολλές φορές όταν το άτομο αναγνωρίζει την προσωπική του ανεπάρκεια να οριοθετήσει ένα ρόλο στις γύρω του επαφές είναι δυνατό να οδηγήσει σε συγκεκριμένου τύπου καταστάσεων , κυρίως στο φάσμα των διαταραχών προσωπικότητας.

Το αξιοσημείωτο είναι ότι η τάση για εκδήλωση διαταραχών προσωπικότητας αρκετές φορές ενυπάρχει στο άτομο και εκδηλώνεται σε περιόδους έντονης ψυχοσωματικής πίεσης.Κάθε μια από αυτές τις διαταραχές προσδιορίζει και ένα συγκεκριμένο προφίλ προσωπικότητας που σαφέστατα σε περιόδους χωρίς ένταση εκδηλώνεται απλά σαν ένα δομημένο σύνολο χαρακτηριστικών γνωρισμάτων .

Επομένως θα μπορούσαν πολλοί άνθρωποι να κατηγοριοποιηθούν με αυτό το σύστημα ταξινόμησης χωρίς απαραίτητα να σημαίνει ότι θα οδηγηθούν στην ανάπτυξη συγκεκριμένης διαταραχής.Ας δούμε όμως αναλυτικότερα αυτά τα προφίλ.

ΠαρανοΪκός ׃ Στις κοινωνικές του σχέσεις παρουσιάζεται εξαιρετικά καχύποπτος.Ζει συνεχώς με την αίσθηση ότι είναι το θύμα και ότι όλοι έχουν κακά κίνητρα με τον τρόπο που του συμπεριφέρονται και συνδιαλλέγονται. Νιώθει ότι είναι στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος των άλλων και συχνά κατηγορεί τους άλλους τις περισσότερες φορές αναίτια.Αυτός ο τύπος προσωπικότητας έχει δυσκολία στη συσχέτιση με εξουσιαστικά πρόσωπα και στην προσαρμογή σε συγκεκριμένους ρόλους που του είναι δοτοί και όχι προσδιοριζόμενοι άμεσα από τον ίδιο.Ένας διάχυτος φόβος ότι οι άλλοι αν θα τον πλησιάζουν θα τον εξουσιάσουν τον οδηγούν σε περίεργες συμπεριφορές απομάκρυνσης ,αποφυγής ,επιθετικότητας, αμυντικής στάσης …

Σχιζοειδής : Είναι αποστασιοποιημένος στις κοινωνικές του σχέσεις και το εύρος έκφρασης συναισθημάτων είναι περιορισμένο.Η επιθυμία για κοινωνική επαφή είναι μικρή ίσως και ανύπαρκτη και οδηγεί σε μοναχικό τρόπο ζωής .Συνήθως δεν έχει φίλους και παρουσιάζεται εγωιστής ,απόμακρος και ψυχρός. Ακόμα και σε καταστάσεις που θυμώνει δεν εκφράζει το θυμό του με αποτέλεσμα να δείχνει ασυναισθηματικός και αδιάφορος ενώ δεν είναι.Η αίσθηση του χιούμορ είναι μηδαμινή και κατά την στενή διαπροσωπική σχέση αισθάνεται μπερδεμένος ,αγχωμένος και φοβισμένος. Πολλές φορές δημιουργεί στους γύρω του συναισθήματα κενού γιατί εκείνοι παίρνουν τα συναισθήματα κενού που αυτός μεταβιβάζει .

Σχιζότυπος : Μοιάζει αρκετά με τον σχιζοειδή στο ότι δεν επιθυμεί τις διαπροσωπικές σχέσεις.Επιπλέον έχει δυσανεξία στην κατά πρόσωπο επικοινωνία και ιδιαίτερα όταν τα βλέμματα συναντιούνται .Το συναίσθημα του είναι απρόσφορο και εκδηλώνεται με εκκεντρικό τρόπο.Οι πεποιθήσεις του είναι εκκεντρικές και για αυτό πολλές φορές σε μια παρέα θα προκαλέσει θυμό και οργή .Χρησιμοποιεί ειδικές φράσεις για να εξηγήσει έννοιες που μόνο εκείνος αντιλαμβάνεται και αρέσκεται στην χρησιμοποίηση κωδικών συμπεριφοράς που για τους άλλους είναι ένα μυστήριο.

Οριακός : Έχει έντονο το φόβο εγκατάλειψης από τους φίλους του και συντρόφους και όταν γίνεται αυτό ή αντιλαμβάνεται ότι πρόκειται να γίνει ,γίνεται εκδικητικός ,πανικοβάλλεται ,θυμώνει και οργίζεται.Στις διαπροσωπικές σχέσεις κινείται μεταξύ δυο άκρων που χαρακτηρίζονται από έντονη υπερβολή.

Εξιδανικεύει εύκολα τους φίλους του , ειδικά όταν δέχεται την φροντίδα τους και απογοητεύεται έντονα όταν δεν παίρνει αυτό που θέλει με αποτέλεσμα να γίνεται χλευαστικός και είρωνας. .Οι διαπροσωπικές σχέσεις του είναι χαώδεις και εναλασσόμενες αφού σπάνια υπάρχει μονιμότητα.Σε συναισθηματικό επίπεδο αντίθετα συναισθήματα εναλλάσσονται πολύ γρήγορα δημιουργώντας αντιφάσεις και καχυποψία στους γύρω για την αυθεντικότητα τους.

Ο συναισθηματικός χειρισμός των άλλων είναι καθημερινό φαινόμενο για αυτό και μετά από τέτοια καθημερινή εξάσκηση αποκτούν ιδιαίτερη ικανότητα να μπορούν να διεισδύουν στον εσωτερικό κόσμο των άλλων ανθρώπων.Από όλες τις περιπτώσεις στυλ προσωπικότητας αυτό είναι και το πιο δύσκολο να αντιμετωπιστεί γιατί σε επίπεδο χαρακτηριστικών διαθέτει λίγο από όλα τα άλλα στυλ .

Ναρκισσιστής : Οι διαπροσωπικές του σχέσεις αναπτύσσονται σχεδόν πάντα με άτομα που ανήκουν σε συγκεκριμένες κάστες και δεν είναι κοινοί θνητοί.Συχνά εκμεταλλεύεται τους άλλους και δείχνει αδιάφορος στο αν η συμπεριφορά του πληγώνει.Θέλει να είναι το επίκεντρο του ενδιαφέροντος των άλλων και για αυτό πολλές φορές προκαλεί με την εμφάνιση του ,το περιεχόμενο και εκφορά του λόγου του.Παρουσιάζεται ανταγωνιστικά και πάντα συγκρίνει τον εαυτό του με άλλους. Δυσανασχετεί όταν τα φώτα της δημοσιότητας πέφτουν αλλού μέχρι το σημείο που μπορεί να βιώσει και κατάθλιψη.

Αντικοινωνικός : Ο τύπος αυτός προσωπικότητας χαρακτηρίζεται από ανικανότητα να αγαπήσει και να καταλάβει τις ανάγκες των άλλων.Εμφανίζει παντελή απώλεια τύψεων και ντροπής καθώς και συνείδησης ακολουθίας κοινωνικών κανόνων.Η ηθική στις διαπροσωπικές του σχέσεις είναι ανύπαρκτη.Ο κυνισμός και η περιφρόνηση στα συναισθήματα των άλλων είναι έντονη.Έχει πολλαπλούς ερωτικούς συντρόφους και εκμεταλλεύεται σεξουαλικά καταστάσεις.Οι ερωτικές του σχέσεις δεν είναι ουσιαστικές και είναι δευτερεύουσας σημασίας σε υπαρξιακό επίπεδο.Συχνές είναι οι περιπτώσεις που επιδίδεται σε κακοποιήσεις σεξουαλικού ,σωματικού και ψυχολογικού περιεχομένου προκειμένου να αντισταθμίσει παθολογικά την έντονη εσωτερική ανασφάλεια.

Δραματικός : Το άτομο αυτό δεν νιώθει καλά με τον εαυτό του αν δεν αποτελεί το επίκεντρο της προσοχής των άλλων. Εκδραματίζει την συναισθηματική του έκφραση και η ζωντάνια του αρχικά αποτελεί πόλο έλξης για τους άλλους .Επειδή όμως αυτό γίνεται συνεχόμενα κουράζει και εκνευρίζει τους άλλους.Παρουσιάζεται σαγηνευτικό και ερωτικό άτομο που δείχνει να έχει ερωτικό και ρομαντικό προσανατολισμό.Προσέχει ιδιαίτερα την εξωτερική του εμφάνιση και είναι ευαίσθητο στην κριτική των άλλων.Η συναισθηματική έκφραση του είναι υπερβολική και σκοπό έχει να κλέψει την παράσταση και όχι να εκφράσει αυθεντικά τα συναισθήματα του.Παίζει διάφορους ρόλους στην σχέση του (συνήθως το θύμα ) και χρησιμοποιεί το συναισθηματισμό του ως μέσο χειραγώγησης των άλλων.Είναι τόσο συχνή η εναλλαγή των ρόλων που παίζει που συχνά αντιμετωπίζει πρόβλημα ταυτότητας ιδιαίτερα προς την επίγνωση αυθεντικών συναισθημάτων που θέλει να εκφράσει.

Αποφευκτικός :Παρουσιάζεται με έντονη κοινωνική συστολή,συναισθήματα ανεπάρκειας και υπερβολική ευαισθησία στην κριτική των γύρω.Αποφεύγει έντονα την διαπροσωπική επαφή και εμφανίζει εξαιρετική δυσκολία να κάνει φιλίες ,να αναδειχθεί επαγγελματικά και να παρευρευθεί σε κοινωνικές εκδηλώσεις.Αν καταφέρει να δημιουργήσει διαπροσωπικές σχέσεις είναι αρκετά δοτικός και αυθεντικός.Υστερεί πολύ όμως σε εύρος κοινωνικών δεξιοτήτων με αποτέλεσμα στους άλλους να φαίνεται περίεργος και ιδιαίτερος.Για να προχωρήσει ουσιαστικότερα σε κάποια διαπροσωπική σχέση πρέπει οπωσδήποτε να νιώσει άνευ όρων αποδοχή και πλήρη εμπιστοσύνη.Πολλές φορές σε παιδική ηλικία έχει το προφίλ του ντροπαλού παιδιού που αποφεύγει τους ξένους ,τις νέες καταστάσεις και θέλει συνέχεια την παρουσία των γονιών του για να αισθανθεί καλύτερα.Συχνά παρουσιάζεται με το σχεδόν όμοιο προφίλ του κοινωνικοφοβικού ατόμου.

Εξαρτημένος : Παρουσιάζεται στις κοινωνικές του συναναστροφές με τάσεις προσκόλλησης στους άλλους γιατί νιώθει πολύ ανήμπορος να επιτελέσει μόνος ακόμα και βασικές καθημερινές ανάγκες.Αν μείνει μόνος νιώθει ότι δεν έχει νόημα η ζωή του.Προκειμένου να διατηρεί σχέσεις με ανθρώπους γύρω του υπομένει ακόμα και εξευτελιστικές καταστάσεις για τις οποίες μετανιώνει αργότερα και κατηγορεί τον εαυτό του.Σπάνια διαφωνεί με τους άλλους αφού κάθε διαφωνία οδηγεί τη σκέψη του σε καταστροφολογικά σενάρια απομόνωσης.Όταν μένει μόνος του παθαίνει κατάθλιψη και ζητάει απεγνωσμένα την συντροφιά των άλλων.Συνήθως επιζητά την παρέα ιδιαίτερα δυναμικών ατόμων που στη συνέχεια όμως πνίγεται από τις τάσεις προσκόλλησης του και αντιδρούν.

Ψυχαναγκαστικός : Στις κοινωνικές του σχέσεις παρουσιάζεται άκαμπτος και δυσκολεύεται να ανταποδώσει κοπλιμέντα .΄Οταν διεισδύει σε παρέες και δεν νιώθει ότι κάποιος συνολικά έλεγχος του ανήκει θυμώνει συγκεκαλυμμένα και αγχώνεται.Ιδιαίτερα στα συναισθήματα τρυφερότητας δυσκολεύεται πολύ ενώ σε όλα τα άλλα είδη συναισθημάτων παρουσιάζεται σταθερός και ελεγχόμενος.Διαλέγει σταθερές παρέες οι οποίες μπορεί και να διατηρηθούν πολλά χρόνια.Παρουσιάζεται πολλές φορές γκρινιάρης,τσιγκούνης και μαγκούφης.Ο Τζακ Νίκολσον έχει υποδυθεί εκπληκτικά ένα ανάλογο ρόλο σε γνωστή ταινία .

Αν διαθέτετε κάποιο συγκεκριμένο προφίλ από αυτά καλό θα ήταν να αρχίσετε να αναρωτιέστε για τους τρόπους που τα παιδικά βιώματα ώθησαν την ανάπτυξη τους.Επίσης αν καταλήξετε ότι αυτά τα χαρακτηριστικά σας δυσχεραίνουν τη ζωή σας καθημερινά, σταθερά και επαναλαμβανόμενα σημαίνει ότι έχουν εξελιχθεί στην ανάλογη διαταραχή προσωπικότητας και χρειάζονται καθοδήγηση ειδικού .Ενδεδειγμένη θεραπευτική προσέγγιση για αυτές τις διαταραχές είναι η γνωσιακή αναλυτική μέθοδος που συνδυάζει ψυχοδυναμικές τεχνικές με γνωσιακή ψυχο εκπαίδευση.Επειδή στην περίπτωση των διαταραχών αναφερόμαστε ουσιαστικά σε χρόνια χαρακτηριστικά η θεραπεία δεν μπορεί να είναι βραχυπρόθεσμη.Η φαρμακοθεραπεία είναι δευτερεύουσα έναντι της ψυχοθεραπείας και αυτό γιατί δεν είναι ξεκάθαρος ακόμα ο ρόλος της νευροβιολογίας σε αυτές τις περιπτώσεις.

Βέβαια, στις μέρες που διανύουμε στην περίπτωση της ολοένα και αυξανόμενης εξάπλωσης του κορονοϊού, αντιμετωπίζουμε μια κατάσταση κρίσης, η οποία προκαλεί αναστάτωση, άγχος, αποδιοργάνωση και εσωτερική ένταση. Επιπλέον, υπάρχει αδυναμία του ατόμου να αντιμετωπίσει το αγχογόνο γεγονός και να προσαρμοστεί σε αυτό (φαινομενικά μοιάζει ‘άλυτο’ πρόβλημα).

Τα συναισθήματα που κυριαρχούν είναι η αβεβαιότητα, ο φόβος για το άγνωστο και το άγχος, η απουσία βοήθειας, η απελπισία και ενδεχομένως η άρνηση. Οι αρνητικές συμπεριφορές που εμφανίζονται είναι ο στιγματισμός, το υπέρμετρο άγχος, η αποφυγή και η φτωχή ψυχοκοινωνική προσαρμογή. Οι άνθρωποι συνήθως τείνουν να ανησυχούν για τους νέους κινδύνους περισσότερο από τους γνωστούς, υπάρχει έντονος ο φόβος μετάδοσης και διάδοσης της νόσου. Μίας νόσου που κυρίως θα μολύνει και θα προκαλέσει επικίνδυνη λοίμωξη στην ανθρώπινη επαφή και κατ’ επέκταση στην ανθρώπινη ψυχή!