Έλενα Παναγούλια: «Η ψυχή μας έχει υπέροχους μηχανισμούς άμυνας»

Η πανδημία του κορονοϊού είναι για όλους μας μια πρωτόγνωρη κατάσταση. Η καραντίνα και ο κατ’ οίκον περιορισμός, είναι ένα μέτρο απαραίτητο, αλλά και ένα μέτρο που αναστατώνει την καθημερινότητα μας, αφήνοντας “αποτυπώματα” και στην ψυχολογία μας.

Η ψυχολόγος Έλενα Παναγούλια μιλά σήμερα στην εφ. «Πατρίς», και είναι η πλέον ειδική για να μας εξηγήσει πως ακριβώς επηρεάζεται η ψυχική μας υγεία από τον εγκλεισμό αλλά και να για να μας προτείνει τρόπους να αντιμετωπίσουμε τα άσχημα συναισθήματα που μας προκαλούνται από την απομόνωση. 

Είναι γεγονός πως η πανδημία του κοροναϊού έχει προκαλέσει πανικό σε όλο τον πλανήτη. Πως ακριβώς όμως επιδρά μια κατάσταση όπως αυτή στην ψυχολογία μας;

Σε τέτοιες στιγμές ίσως είναι πιο χρήσιμο, αντί να μας πιάνει πανικός να σταθούμε με σθένος μπροστά στις προκλήσεις που θέτει η κατάσταση, διερωτώμενοι πως μπορούμε να τις αντιμετωπίσουμε με έναν τρόπο που στηρίζει όσο καλύτερα γίνεται την ευζωία τη δική μας και των άλλων. Συχνά τις τελευταίες μέρες θεραπευόμενοι αλλά κ άλλος κόσμος με ρωτάει “Δηλαδή θα πεθάνουμε όλοι από αυτό που συμβαίνει?” Ναι θα πεθάνουμε όλοι τους απαντάω όχι συγκεκριμένα από τον ιό αλλά επειδή ο θάνατος είναι η μόνη βεβαιότητα μέσα στην ρευστή ζωή μας. Είναι όμως μια βεβαιότητα την οποία οι περισσότεροι από εμάς προσπαθούμε αγωνιωδώς να ξεχάσουμε, νομίζοντας ότι έτσι θα μπορέσουμε να ζήσουμε πιο ήρεμα, μέχρι την ώρα που ένα έκτακτο γεγονός, όπως αυτό μιας επιδημίας, φέρνει αυτή την αλήθεια μπροστά μας με τρόπο τέτοιο ώστε είναι αδύνατον να την προσπεράσουμε. Και αφού δε γίνεται να την προσπεράσουμε θα πρέπει να την αντιμετωπίσουμε. Βγάζοντας μπροστά το φόβο μας και αποδεχόμενοι την ύπαρξη του θα μάθουμε να βγάλουμε προς τα έξω όλους αυτούς τους υπέροχους μηχανισμούς άμυνας της ψυχής μας.

Ο κατ’ οίκον περιορισμός και η απομόνωση σε τι βαθμό επηρεάζει την ψυχική μας υγεία;

H καραντίνα είναι συχνά μια δυσάρεστη εμπειρία για όσους υποβάλλονται σε αυτήν. Η απομάκρυνση από αγαπημένα πρόσωπα, η απώλεια της ελευθερίας, η αβεβαιότητα για την εξέλιξη της νόσου, αλλά και η βαρεμάρα, μπορούν μερικές φορές να έχουν δραματικές συνέπειες. Αυτοκτονίες, θυμός και μηνύσεις έχουν κατά καιρούς ακολουθήσει προηγούμενες καραντίνες σε ξεσπάσματα επιδημιών. Γι’ αυτό, τα δυνητικά οφέλη μιας υποχρεωτικής μαζικής καραντίνας πρέπει να ζυγιστούν προσεκτικά σε σχέση με το πιθανό ψυχολογικό κόστος. Οι αορίστου χρόνου καραντίνες είναι πιθανότερο να έχουν περισσότερες αρνητικές παρενέργειες, γι’ αυτό πρέπει να περιορίζονται στο συντομότερο δυνατό χρονικό διάστημα και το κοινό να έχει από τις αρμόδιες αρχές μια σαφή εξήγηση για τα μέτρα και μια πειστική δικαιολόγηση των θυσιών του. Oι αρχές δημόσιας υγείας πρέπει να δίνουν έμφαση στο ότι η αυτο-απομόνωση αποτελεί αλτρουιστική επιλογή» (δηλαδή έμπρακτη απόδειξη ενδιαφέροντος για τους άλλους και όχι μόνο αυτο-προστασία).

Αυτή η εποχή είναι σίγουρα πιο δύσκολη για τους ανθρώπους με Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή. Πως μπορούν εκείνοι να αντιμετωπίσουν αυτή την κατάσταση και να ανακουφιστούν από επίμονες σκέψεις και φόβους που πυροδοτούνται από την έξαρση του ιού;

Οι άνθρωποι με Iδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή που πάντα έπλεναν υπερβολικά συχνά τα χέρια τους, τώρα με τις οδηγίες για συχνό πλύσιμο λόγω του κορονοϊό βλέπουν το άγχος τους να εντείνεται, κάτι που το μεταδίδουν και στους γύρω τους, π.χ. στην οικογένειά τους. Η ΙΨΔ συνοδεύεται από διάφορα «τελετουργικά» που κάνουν οι πάσχοντες στην καθημερινή ζωή τους, τα οποία συχνά φαίνονται παράλογα στους άλλους, αλλά για τους ίδιους έχουν ζωτική σημασία. Οι νέες επίσημες συστάσεις για συχνό πλύσιμο χεριών λόγω Covid-19 αναπόφευκτα αναβιώνουν το πρόβλημά τους. Η πανδημία πυροδοτεί ή αναζωπυρώνει και άλλους ψυχαναγκαστικούς φόβους στους συχνά φοβικούς απέναντι στα μικρόβια ανθρώπους με ΙΨΔ, ιδίως τον γενικότερο φόβο τους για μόλυνση, κάτι που οδηγεί π.χ. σε υπερβολικά «τελετουργικά» καθαριότητας στο σπίτι ή στο σώμα τους. Για μερικούς πάσχοντες από ΙΨΔ, στη σκέψη τους μπορεί να μην υπάρχει πια τίποτε άλλο παρά ο κορονοϊός. Οι ψυχίατροι διεθνώς επιβεβαιώνουν ότι η εποχή αυτή είναι δύσκολη για άτομα με ΙΨΔ και θεωρούν ότι τα σχετικά περιστατικά θα αυξηθούν στο μέλλον, αν η πανδημία της νόσου Covid-19 διαρκέσει για καιρό. Σε μερικούς ανθρώπους με κατάλληλο υπόβαθρο (γενετικό ή περιβαλλοντικό-εμπειρικό), η νέα νόσος θα είναι αυτή που για πρώτη φορά θα προκαλέσει μια ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή. Ακόμα κ σε άτομα που δεν είχαν εμφανίσει αυτή τη διαταραχή λόγω του φόβου κ των έντονων μέτρων υγιεινής μπορεί να εμφανιστεί στο μέλλον. Είναι πάντως σημαντικό να κατανοηθεί ότι όταν οι άνθρωποι με ΙΨΔ πλένουν ακατάπαυστα τα χέρια τους -ακόμη και πολλές φορές απανωτά- μπορεί να μη το κάνουν μόνο επειδή φοβούνται τα μικρόβια, αλλά επειδή αναζητούν ανακούφιση από επίμονες ενοχλητικές σκέψεις, όπως π.χ. ότι κάποιο αγαπημένο πρόσωπο θα πεθάνει, αν δεν κάνουν την τελετουργική ρουτίνα τους, ή ότι κάτι άλλο τρομερό θα συμβεί στους ίδιους.

Που θα πρέπει να απευθυνθεί κανείς αν νιώθει πως η ψυχική του ισορροπία διαταράσσεται και δεν μπορεί να διαχειριστεί την απομόνωση στο σπίτι;

Ο κορωνoϊός μας έχει φέρει όλους αντιμέτωπους με μια καινούργια πραγματικότητα και με βαθιές ανατροπές στην καθημερινότητα και τον τρόπο ζωής μας. Όχι σπάνια μάλιστα αναδύονται σαφή συναισθήματα αβοήθητου. Είναι επιτακτική η ανάγκη να απευθυνθούν σε κάποιον ειδικό. Αυτή την ιδιαίτερη κ δύσκολη περίοδο που διανύουμε ο ρόλος των ψυχολόγων κ των συμβούλων ψυχικής υγείας είναι ανεκτίμητος. Καλούμαστε αυτή τη στιγμή της εθνικής κρίσης να είμαστε στο καθήκον όπως πάντα άλλωστε. Θα εργαστούμε με πελάτες που φοβούνται, είναι σε σύγχυση, νιώθουν αβεβαιότητα σχετικά με το πώς θα είναι τα πράγματα. Ωστόσο, ο ρόλος μας μέσα στους επόμενους μήνες θα είναι να ‘σηκώσουμε’ τα άγχη των πελατών μας και των μελών της ευρύτερης κοινότητας. Να αποτελέσουμε κάτι σταθερό και ουσιαστικό ακόμη και όταν τα πράγματα μοιάζουν να καταρρέουν. Το αίτημα είναι βαρύ. Πολύ άγχος και πολύς φόβος να ‘σηκώσουμε’. Όμως αυτή η στιγμή απαιτεί να επιστρατεύσουμε όλη τη δύναμη και τις ικανότητές μας ώστε να συμβάλουμε στην ευημερία και την ασφάλεια του συνόλου των κοινοτήτων. Οι σύμβουλοι και οι ψυχοθεραπευτές αποτελούν τη συναισθηματική ραχοκοκαλιά του έθνους. Συχνά παραγνωρισμένοι, αλλά εκεί για να υποστηρίξουν, να ενισχύσουν, να κατευνάσουν. Πιο απαραίτητο τώρα παρά ποτέ. Επίσης οι Πρυτανικές Αρχές του ΕΚΠΑ, σε συνεργασία με την Α’ Πανεπιστημιακή Ψυχιατρική Κλινική του Αιγινητείου Νοσοκομείου αναλαμβάνουν την πρωτοβουλία για την οργάνωση και λειτουργία Tηλεφωνικής γραμμής βοήθειας, συμβουλευτικής και ψυχολογικής υποστήριξης των συμπολιτών μας και Ανοικτές Γραμμές Βοήθειας μέσω τηλεδιάσκεψης (Skype) για την αντιμετώπιση του ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΑΒΟΗΘΗΤΟΥ των συμπολιτών μας. Τόσο η τηλεφωνική γραμμή βοήθειας όσο και οι ανοικτές Γραμμές Βοήθειας μέσω τηλεδιάσκεψης (Skype) προσφέρουν ένα παράθυρο διαλόγου, συμβουλών και ελπίδας και δίνουν τη δυνατότητα σε άτομα που αντιμετωπίζουν προβλήματα όπως: Παθολογικό Άγχος, Παθολογικό Φόβο, Πανικό να μιλήσουν, να στηριχθούν και να έλθουν πιο κοντά στη λύση του προβλήματος. Στα αιτήματα ψυχολογικής βοήθειας απαντούν ψυχίατροι και ψυχολόγοι από το Επιστημονικό Διδακτικό Προσωπικό και τους συνεργάτες της Α’ Πανεπιστημιακής Ψυχιατρικής Κλινικής του Αιγινητείου Νοσοκομείου.

Τηλεφωνική γραμμή βοήθειας

Δευτέρα έως Παρασκευή στο τηλέφωνο 210 7297 957 από 10.00 π.μ έως 04.00 μ.μ

Σάββατο και Κυριακή στο τηλέφωνο 210 7289 240 από 10.00 π.μ έως 04.00 μ.μ

*Ασφαλώς υφίσταται προοπτική επέκτασης του ωραρίου ανάλογο με τις προβαλλόμενες ανάγκες

Ποιους τρόπους θα μας προτείνατε για να περάσουμε την περίοδο του εγκλεισμού πιο ανώδυνα, προστατεύοντας ταυτόχρονα τη διάθεση μας;

Είναι ευκαιρία να μάθουμε σε ένα υγιεινό τρόπο ζωής σε διατροφή κ καθημερινή τακτοποίηση κ οργάνωση των αναγκών μας. Μπορούμε να μάθουμε πώς να εξασφαλίζουμε επαρκείς προμήθειες κ πώς να ψωνίζουμε σωστά. Αυτό μπορεί να βοηθήσει στο αίσθημα ασφάλειας και να μειώσει το άγχος της καθημερινής επιβίωσης. Προσπαθήστε να αποφύγετε τις υπερβολές που μπορεί να οδηγήσουν σε κατασπατάληση πόρων. Μπορούμε να βελτιώσουμε την επικοινωνία μας. Διατηρείστε τηλεφωνική επαφή με τα αγαπημένα σας πρόσωπα και κυρίως με ηλικιωμένους που βρίσκονται μόνοι ή σε οίκους ευγηρίας και οι οποίοι μπορεί να μην έχουν αντιληφθεί τι ακριβώς συμβαίνει και να βιώνουν επιπλέον άγχος και ανασφάλεια λόγω της απουσίας σας. Χρησιμοποιήστε σωστά τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Αντί να μεταδίδουμε κακές ή ψευδείς ειδήσεις που επιτείνουν το φόβο και τον πανικό μπορούμε να βρούμε νέους και δημιουργικούς τρόπους να συνδεθούμε με τους συνανθρώπους μας. Μειώστε την πλήξη. Μέχρι τώρα οι περισσότεροι από εμάς είχαμε ένα μεγάλο παράπονο: «δεν έχω ελεύθερο χρόνο να κάνω πράγματα για μένα». Τώρα μας δίνεται η ευκαιρία να έχουμε πολύ ελεύθερο χρόνο. Αντί να γκρινιάζουμε, ας το δούμε ως ευκαιρία να ασχοληθούμε με δραστηριότητες που δεν είχαμε χρόνο να κάνουμε μέχρι τώρα. Αποφύγετε ανθρώπους που αυξάνουν την ανησυχία σας. Μείνετε στο παρόν. Η ζωή είναι απρόβλεπτη. Το μέλλον είναι αβέβαιο και κανείς δεν μπορεί να το προβλέψει. Μην σπαταλάτε το χρόνο σας στο να προβλέψετε τι θα συμβεί. Κανείς δεν το ξέρει. Εκμεταλλευτείτε δημιουργικά κάθε στιγμή της μέρας σας. Αφιερώστε χρόνο έστω με τους ανθρώπους σας…το σύντροφό σας τα παιδιά σας τους γονείς κ τηλεφωνικά με τους φίλους σας. Γνωρίστε τους καλύτερα πιο ουσιαστικά κ μάθετε να διαβάζετε τη ψυχή τους.

Όλα περνάνε έτσι θα περάσει κ αυτό στο τέλος. Και ίσως τελικά μέσα από αυτή τη δύσκολη για όλους μας διαδικασία να βγούμε πιο δυνατοί και πιο συνειδητοποιημενοι για αυτό που λέγεται ζωή. Να μάθουμε να εκτιμάμε τα πάντα και να μη θεωρούμε τίποτα ως δεδομένο.