Γνωριμία με τους παιδικούς φόβους

gnorimia_me_toys_paidikoys_fovoys.jpg

Ο φόβος για τους ειδικούς είναι μια συναισθηματική αντίδραση που περιλαμβάνει γνωστικές, σωματικές και συμπεριφορικές παραμέτρους, οι οποίες μπορούν να λειτουργούν  ανεξάρτητα ή μπορούν θαυμάσια να αλληλοεπηρεάζονται. Οι φόβοι ωστόσο της παιδικής ηλικίας ποικίλουν τόσο ως προς το αντικείμενο ή την κατάσταση όσο και ως προς την έντασή τους. Συγκρινόμενοι με αυτούς των ενηλίκων έχουν μεγαλύτερη ένταση,  είναι πολύ περισσότεροι σε αριθμό, μπορούν πανεύκολα να αλλάζουν από ηλικία σε ηλικία και μπορούν να υποχωρούν το ίδιο ξαφνικά και αναίτια όπως εμφανίστηκαν.  Σε ότι αφορά το φύλλο τα κορίτσια δείχνουν να φοβούνται περισσότερο από τα αγόρια. Αν και μέχρι τα 5 τους χρόνια δεν φαίνεται να υπάρχει ιδιαίτερη διαφορά στη φοβική συμπεριφορά αγοριών – κοριτσιών, ωστόσο μετά την ηλικία των 10-11 ετών αυτή η διαφορά φαίνεται να γίνεται ιδιαίτερα σημαντική. Η σχέση επίσης των παιδικών φόβων με άλλες ψυχολογικές διαταραχές, όπως για παράδειγμα του άγχους, επηρεάζουν πάρα πολύ την εκδήλωση, την ποιότητα και την έντασή τους.  Ακόμα αρκετά συχνά  μπορεί να συνοδεύονται  και από άλλες συμπτωματικές καταστάσεις όπως  νυχτερινή ενούρηση ή  νυχτερινούς εφιάλτες.

Υπάρχουν παιδικοί φόβοι  που έχουν μια εξελικτική πορεία καθώς αναπτύσσονται ή αλλάζουν μέσα από την αναπτυξιακή εξέλιξη του ίδιου του παιδιού.  Κάτι  δηλαδή που σήμερα φοβάται ένα παιδί μπορεί μέχρι χθες να του ήταν εντελώς αδιάφορο ή και αντίστροφα. Αυτό συμβαίνει γιατί καθώς το παιδί  αναπτύσσεται και μεγαλώνει, εκτίθεται συνεχώς σε νέες εμπειρίες και καταστάσεις που διαφοροποιούν τις συναισθηματικές του αντιδράσεις και συμπεριφορές. Τέτοιοι εξελικτικοί φόβοι είναι αυτοί που κάνουν ένα παιδί να αρχίζει να φοβάται ξαφνικά από ένα αντικείμενο ή μια κατάσταση με τα οποία ήταν μέχρι χθες εξοικειωμένο,  όπως για παράδειγμα με μια σκιά ή με ένα ζώο.  Υπάρχουν φυσικά και οι καινούριοι φόβοι που μπορεί να προκύψουν από την έκθεση του παιδιού σε νέες, άγνωστες, άρα και μη προβλέψιμες, καταστάσεις, όπως για παράδειγμα ο φόβος του σχολείου.  Υπάρχουν όμως και οι φόβοι που δεν απαιτούν την άμεση έκθεση  του παιδιού σε κάποιο φοβικό ερέθισμα, αλλά αναπτύσσονται μέσα από ιστορίες, διηγήσεις, παραμύθια ή και απειλές. «Θα σε πάρει ο αστυνόμος» έλεγαν, ιδίως παλιότερα, στα παιδιά ή  «θα σε φάει ο κακός ο λύκος».  Αυτός βέβαια «ο κακός ο λύκος», που τόσο έχει υποφέρει στα ελληνικά παραμύθια, αποτελεί στην ουσία έναν τρόπο κοινωνικής μάθησης και έχει πολιτισμικό χαρακτήρα, αλλά ταυτόχρονα αποτελεί και ένα σημαντικό τρόπο ανάπτυξης φόβων και φοβιών στα παιδιά από τη μεριά των ενηλίκων.

Σε ότι αφορά τα είδη των φόβων που αναπτύσσονται στην παιδική ηλικία πολύ γενικά μπορούμε να πούμε ότι τα βρέφη φοβούνται κυρίως την απώλεια της υποστήριξης, τους δυνατούς θορύβους, τους ξένους και την ξαφνική εμφάνιση μεγάλων αντικειμένων. Τα παιδιά 1 – 2 ετών φοβούνται τους ξένους, διάφορα αντικείμενα και καταστάσεις, αλλά κυρίως τον αποχωρισμό από τους γονείς τους.  Στα 3 – 4 έτη ένα παιδί φοβάται το σκοτάδι, να μένει μόνο του, τα μικρά ζώα και τα έντομα.  Στα 5 – 6 έτη αρχίζουν να φοβούνται τα φαντάσματα, τα τέρατα και τα άγρια ζώα ενώ στα  7 – 8 έτη οι φόβοι έχουν να κάνουν περισσότερο με το σχολείο, τα υπερφυσικά γεγονότα και οτιδήποτε αφορά τη σωματική τους ακεραιότητα. Τέλος τα παιδιά μεγαλύτερης ηλικίας, 9 – 11 ετών, εμφανίζουν κοινωνικούς φόβους, φόβους για τον πόλεμο, την υγεία τους όπως επίσης και για τις επιδόσεις τους στο σχολείο. Γενικά είναι σαφές ότι καθώς το παιδί μεγαλώνει, μαθαίνει και ανακαλύπτει τον κόσμο γύρω του, οι φόβοι του προσαρμόζονται και εξαρτώνται κάθε φορά από το επίπεδο της γνωστικής του ανάπτυξης και εξέλιξης.

Στο ερώτημα ποια μπορεί να είναι τα αίτια για την ανάπτυξη των διάφορων φόβων και φοβιών στα παιδιά η απάντηση είναι πως είναι παράγοντες γενετικοί, οικογενειακοί και περιβαλλοντικοί.  Η έρευνα δείχνει ακόμα ότι ο βαθμός με τον οποίο εκφράζεται και εκδηλώνεται η φοβική συμπεριφορά της μητέρας – και όχι τόσο του πατέρα – καθορίζει και τη φοβική συμπεριφορά του παιδιού. Επίσης τραυματικές εμπειρίες μάθησης μέσω αρνητικών πληροφοριών μπορούν να αναπτύξουν φοβίες στα παιδιά.

Τελικά φαίνεται πως είναι αναπόφευκτο κάθε παιδί, σε διάφορες φάσεις της ζωής του, να αισθανθεί μια ποικιλία φόβων και φοβιών και ίσως το σημαντικότερο που θα μπορούσε να κάνει  κάθε γονιός, για να βοηθήσει το παιδί του να περάσει όσο το δυνατόν πιο ανώδυνα την οποιαδήποτε φοβία, είναι να του προσφέρει εκείνο που απλόχερα μπορεί και που το παιδί έχει πάντα απόλυτη ανάγκη:  αγάπη και ασφάλεια!

Στασινοπούλου Τζωρτζίνα