Αρθρογραφία

Η Οικονομία μετά την πανδημία

Η «βαριά» βιομηχανία μας, ο τουρισμός είναι βαριά άρρωστος! Ήταν στις ευπαθείς ομάδες της οικονομίας, διότι μπορούσε (δεν λεγόταν αυτό) να πληγεί, από τυχαία περιστατικά (τρομοκρατικό χτύπημα, μεταναστευτικό, θερμό επεισόδιο στο Αιγαίο, κλιματική αλλαγή, κ.ά.) που δεν έχουν σχέση με γνωστούς οικονομικούς κινδύνους (πληθωρισμός, ελεύθερος ανταγωνισμός κ.λπ.) ήρθε ο κορωνοϊός και μπήκε στην εντατική με παροχή οξυγόνου (μέρος του κόστους λειτουργίας αναλαμβάνει το κράτος – επιδότηση μισθών).

Είναι λάθος (Samuelson – Economics) να στηρίξεις την οικονομία μιας χώρας σ’ έναν κλάδο, που δεν εξαρτάται από οικονομικά μέτρα της κυβέρνησης, αλλά από εξωγενείς συνθήκες, που δεν μπορείς να ελέγξεις. Αναφέρω προς απόδειξη. Πέρυσι είχαμε την πτώχευση του γιγαντιαίου ταξιδιωτικού πρακτορείου «Thomas Cook» και της θυγατρικής «Thomas Cook airlines», που δημιούργησε ζημιές σε πολλά Ελληνικά ξενοδοχεία και που δεν μπορούσε φυσικά να το διασώσει η Ελληνική κυβέρνηση.

Η Ελλάδα είχε μία αξιόλογη «ελαφρά» βιομηχανία με εξαγωγικό χαρακτήρα, που τα πήγαινε καλά στην Ευρώπη. Έδωσε δε το επιχείρημα, στις διαπραγματεύσεις για την ευρωπαϊκή τελωνειακή ένωση (1979) ότι η αγορά των προϊόντων μας είναι η Ευρώπη.

Οι κυβερνήσεις της μεταπολίτευσης όμως, προκειμένου ν’ αυξήσουν την επιρροή τους στην κοινωνία (πελατειακό κράτος, ικανοποίηση ισχυρών συντεχνιών) – και παρ’ όλα τα ευρωπαϊκά προγράμματα ανάπτυξης – δημιουργούσαν δημοσιονομικά ελλείμματα, τα οποία κάλυπταν με εξωτερικό δανεισμό.

Τα αυξανόμενα δημοσιονομικά ελλείμματα και ο δανεισμός απ’ το εξωτερικό, δημιουργούσαν τεχνητή ζήτηση στην οικονομία, η οποία οδηγούσε σε υπερδιόγκωση του εσωστρεφούς κλάδου (εισαγωγές, κλειστά επαγγέλματα) και αντίστοιχη συρρίκνωση του εξωστρεφούς κλάδου (μεταποίηση, εξαγωγές). Τούτο διότι η αυξημένη κατανάλωση (λόγω αυξημένης ρευστότητας χρήματος) αύξανε την προσφορά και τις τιμές των εισαγομένων προϊόντων, ενώ οι τιμές των εξαγομένων προϊόντων παρέμεναν σταθερές, καθώς καθορίζονταν στις διεθνείς αγορές. Παρουσιάστηκε δε το φαινόμενο στην ελαφρά βιομηχανία, ακμαίες εξαγωγικές επιχειρήσεις, να κλείνουν την παραγωγή τους και να συνεχίζουν καθαρά εισαγωγικές (βιοτεχνίες ρουχισμού, Κεράνης, Πετρίδης κ.ά.).

Όλοι οι θεωρητικοί οικονομολόγοι, Keynes, schumpeter,  ακόμη και ο Marx θα χαρακτήριζαν την οικονομική πολιτική της μεταπολιτευτικής Ελλάδας παράδειγμα προς αποφυγή. Αν ζούσε ο Keynes το 2000 (1883 – 1946) θα έλεγε για την αλόγιστη προσφορά χρήματος εκ μέρους των τραπεζών (καταναλωτικά δάνεια, εορτοδάνεια κ.λπ.) και για τη σοβούσα φούσκα του Χρηματιστηρίου Αθηνών, που η τότε κυβέρνηση Σημίτη υπερηφανευόταν γι’ αυτόν τον «δείκτη» της οικονομίας, ό,τι είχε πει το 1930 κατά τη μεγάλη ύφεση:

«Όταν η κεφαλαιακή ανάπτυξη μιας χώρας γίνεται υποπροϊόν των δραστηριοτήτων ενός καζίνου, το πιθανότερο είναι η δουλειά να πάει στραβά». Και πήγε.

Τα παραπάνω είναι χρήσιμα γιατί αν θέλουμε να πετύχουμε βιώσιμη ανάπτυξη, πρέπει ν’ αλλάξουμε μοντέλο ανάπτυξης.

Το lock down στην Ευρώπη, δημιουργεί πτώση της ενεργούς ζήτησης. Αυτή η πτώση δημιουργεί πτώση της παραγωγής, δηλαδή ανεργία. Οι χώρες της Ευρώπης έχοντας αναπτυγμένο παραγωγικό ιστό, πλήττονται καίρια. Η μείωση των μισθών δεν γίνεται αυτόματα, γίνεται γιατί μεγαλώνει η ανεργία. Η οποία αν συνεχισθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα (2ο κύμα κορωνοϊού – επανάληψη lock down), δημιουργεί κοινωνική έκρηξη (Marx).

Οι δημοκρατικές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις εφαρμόζουν πλέον Keynes για την οικονομική ανάκαμψη. Αφού αρνήθηκαν την αμοιβαιότητα του χρέους, που συνέφερε τις υπερχρεωμένες χώρες, δημιούργησαν ένα ταμείο με εφ’ άπαξ ποσό επιδότησης (500 δισ.!!) των πληγέντων κοινωνιών.

Τονώνουν την ενεργό ζήτηση, δηλαδή τη ροπή προς κατανάλωση στην Ευρώπη, ξέροντας ότι οι καταναλωτές, κυρίως εμείς οι Νότιοι που έχουμε ελλειμματική παραγωγή, θα καταναλώσαμε προϊόντα και κεφαλαιουχικά αγαθά των βορείων κρατών.

Σ’ αυτή τη θεωρία βασίζεται και η φράση «λεφτά απ’ το ελικόπτερο» που είπε ο Friedman (1912- 2006), μονεταριστής, θεωρητικός του νεοφιλελευθερισμού. Να δοθούν χρήματα στον κόσμο για να καταναλώσει. Αυτό όμως αφορά οικονομίες – κράτη. Στην Ευρώπη η αυξημένη κατανάλωση αναπτύσσει μόνο τα βόρεια κράτη, λόγω δομημένης βιομηχανικής παραγωγής ακόμη και στην «ελαφρά» βιομηχανία. Την «Πίτσος» την αγόρασε η «Siemens» και μη βρίσκοντας άκρη με τον αδηφάγο τραπεζικό πλουτισμό, την έκλεισε και παράγει τα προϊόντα «Πίτσος» στο εργοστάσιό της στην Τουρκία. Αυτό έγινε σχετικά πρόσφατα, παρ’ όλη την ανάγκη για «επενδύσεις».

Το 1931 στη «μεγάλη ύφεση» ο Keynes είχε παρακαλέσει τους Βρετανούς μέσω του BBC, να αγοράζουν Βρετανικά προϊόντα για να δημιουργηθεί ανάπτυξη.

Στην Ιαπωνία, Κίνα, Ν. Κορέα είναι εύκολη η ανάκαμψη, διότι είναι πειθαρχημένοι λαοί. Ένας Ιάπωνας θ’ αγοράσει αυτοκίνητο Honda, παρ’ ότι ξέρει ότι η Mercendes είναι καλύτερη. Στην Κίνα κάνουν θραύση τα μεταφρασμένα βιβλία του Schumpeter (1883 – 1950). Το «Καπιταλισμός, σοσιαλισμός και δημοκρατία» που έγραψε το 1942, διδάσκεται στις οικονομικές σχολές.

Ήταν ο πρώτος υπουργός οικονομικών της Αυστρίας μετά την κατάρρευση των Αψβούργων το 1919, και έβαλε τις βάσεις της οικονομικής της ανάπτυξης. Σ’ αυτόν οφείλεται ο όρος «δημιουργική καταστροφή» που κάνει την Αμερική ευάλωτη απέναντι στην Κίνα (Huawei έναντι iPhone).

Η Ελλάδα που δεν παράγει, αλλά εκμεταλλευόμενη τον πολιτισμό των προγόνων (αρχαιολογικοί χώροι, μουσεία) και τη φυσική ομορφιά της (ακρογιαλιές, ηλιοβασιλέματα) πουλάει υπηρεσίες τουρισμού.

Η κυβέρνηση με τη σύμφωνη γνώμη της αντιπολίτευσης, επιδοτεί τους Έλληνες να πάνε διακοπές. Όλοι οι Έλληνες να πάνε διακοπές, έχουμε περίπου 7 εκατομμύρια καταναλωτές τουριστικών υπηρεσιών. Πέρσι, αν θυμάμαι καλά, η Ελλάδα υποδέχθηκε 30 εκατομμύρια τουρίστες!! Μεγάλη διαφορά, που δεν καλύπτεται με 2 μήνες ελεύθερης διακίνησης. Αν επιδοτούντο οι τουρίστες κατά την είσοδό τους στη χώρα μας, με ατομικά vouchers, ανάλογα με τον χρόνο παραμονής τους, τα οποία θα μπορούν να τα εξαργυρώσουν σε οποιοδήποτε ξενοδοχείο – κατάλυμα της χώρας, θα ήταν καλύτερο «Κευνσιανό» μέτρο. Η επιδότηση εργασίας δεν είναι λύση. Είναι τελείως προσωρινό μέτρο (όσο διαρκεί το lock down) που δεν αντιμετωπίζει την ανεργία, διότι αυτή εξαρτάται αποκλειστικά από τη ζήτηση τουριστικών υπηρεσιών.

Εκτός αν θέλεις να κερδίσεις χρόνο πριν την έκρηξη της ανεργίας (Ενδεχομένως για εκλογές).

Η «βαριά» βιομηχανία μας δεν θα συνέλθει εύκολα. Οι αποταμιεύσεις στην Ευρωζώνη εμφανίζουν εντυπωσιακή άνοδο. Ιδιαίτερα στις χώρες που επλήγησαν απ’ τον ιό. Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία, Σουηδία. Τα Ευρωπαϊκά στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι στο τέλος του 2020 οι Ευρωπαίοι θα έχουν αποταμιεύσει επιπλέον 400 δισ. (πηγή: “Καθημερινή”). Τι ωθεί τον κόσμο να αποταμιεύει με μηδενικές αποδόσεις καταθέσεων; Ο Keynes θα έλεγε ότι αυτή η συμπεριφορά δείχνει δυσπιστία για το μέλλον και αντανακλά την πιθανότητα να υποστούμε απώλεια από μια ενδεχόμενη επένδυση σ’ έναν τίτλο ή περιουσιακό στοιχείο. Το υπουργείο οικονομικών πρέπει να το μεταφράσει: «εδώ ο κόσμος χάνεται, εμείς θα πάμε διακοπές;».

Τώρα που το αφήγημα της αύξησης των επενδύσεων δεν είναι πλέον ρεαλιστικό, πρέπει να αναλάβει κομβικό ρόλο το κράτος σε στοχευμένες επενδύσεις που θα κινητοποιήσουν τους «πολλαπλασιαστές της οικονομίας» και θα στηρίξουν νέες θέσεις εργασίας. Δημόσια έργα ανάπτυξης με αυστηρά «πράσινα κριτήρια» και σωστό καταμερισμό σε δεκάδες εταιρείες (όχι μόνο μεγάλες) θεωρούνται διεθνώς σημαντικά μέτρα τόνωσης της οικονομίας και της απασχόλησης. Επειγόντως οι Τράπεζες – χωρίς παγίδες και με χαμηλά επιτόκια – να χρηματοδοτήσουν την πολύπαθη ελληνική «ελαφρά» βιομηχανία με παράλληλη κρατική επιδότηση (αναπτυξιακός νόμος).

Είναι η τελευταία ευκαιρία της Ελλάδος να ανακάμψει οικονομικά, αλλάζοντας μοντέλο ανάπτυξης.

Δημήτρης Λιαρόπουλος

Όλη η επικαιρότητα