Ο θυμός, η επιθετικότητα και η τιμωρία

o_thymos_i_epithetikotita_kai_i_timoria.png

Όλοι μας, νομίζω, έχουμε διαπιστώσει ότι στα χρόνια της κρίσης που διανύουμε η επιθετική συμπεριφορά των συνανθρώπων  μας έχει αυξηθεί σημαντικά, αφού συχνά όλοι μας βιώνουμε καταστάσεις που μας ενοχλούν, μας εκνευρίζουν ή μας εξοργίζουν.  Κι αν δεν έχουμε εμείς οι ίδιοι εμπλακεί άμεσα σε κάποιου τέτοιου είδους συμπεριφορά, σίγουρα στην καθημερινότητά μας θα έχουμε γίνει μάρτυρες κάποιου επεισοδίου  λεκτικής ή συναισθηματικής, για παράδειγμα, επιθετικότητας.  Για να ξεκαθαρίσουμε βέβαια τα πράγματα θα πρέπει να διευκρινίσουμε ότι όταν μιλάμε για επιθετική συμπεριφορά εννοούμε τη σκόπιμη εκείνη συμπεριφορά που σκοπό έχει να προκαλέσει κάποια μορφή βλάβης στον άλλο.  Άρα η πρόθεση και η πρόκληση βλάβης αποτελούν βασικά στοιχεία για να χαρακτηρισθεί μια συμπεριφορά ως επιθετική.  Τα αίτια μιας τέτοιας συμπεριφοράς είναι πάντα το ζητούμενο στην κοινωνική ψυχολογία, που προσπαθεί να τα προσεγγίσει μέσα από βιολογικούς και κοινωνικούς παράγοντες. Από τη μια δηλαδή οι βιολογικές προσεγγίσεις θεωρούν και εξετάζουν την επιθετικότητα ως μια γενετικά προδιαγεγραμμένη συμπεριφορά των ανθρώπων και από την άλλη οι κοινωνικές προσεγγίσεις προσπαθούν να επικεντρωθούν στα κοινωνικά χαρακτηριστικά που ευνοούν ή προκαλούν την επιθετικότητα ανάμεσα στα άτομα. Όπως και να ‘χει πάντως ο σημαντικότερος παράγοντας που επηρεάζει την οποιαδήποτε συμπεριφορά ενός ατόμου δεν μπορεί παρά να είναι η ίδια η προσωπικότητά του.  Η προσωπικότητα όμως δε γεννιέται μαζί με το άτομο αλλά διαμορφώνεται μέσα από τη μάθηση και την κοινωνικοποίηση και επηρεάζεται από διάφορους παράγοντες όπως είναι το φύλο και το πολιτισμικό περιβάλλον στο οποίο ζουν και αναπτύσσονται τα άτομα.

Υπάρχουν άραγε τρόποι για να μειωθεί η επιθετικότητα των ανθρώπων; Είναι, για παράδειγμα η τιμωρία ένας τρόπος αποτελεσματικός; Σίγουρα η σχέση τιμωρίας και επιθετικής συμπεριφοράς αποτελεί  μια περίπλοκη και σύνθετη υπόθεση μιας και η τιμωρία από τη μια  μπορεί να συμβάλει στην αποτροπή της επιθετικής συμπεριφοράς, από την άλλη όμως δεν παύει να εμπεριέχει το χαρακτηριστικό της βίας και άρα μπορεί να αποτελέσει από μόνη της πρότυπο επιθετικής συμπεριφοράς. Με άλλα λόγια μπορεί όχι μόνο να μη μειώσει την επιθετικότητα, αλλά και να την ενισχύσει. Αυτό μάλιστα φαίνεται να ισχύει περισσότερο στην περίπτωση των παιδιών, καθώς έχει αποδειχθεί ότι παιδιά που μεγαλώνουν σε περιβάλλον όπου οι γονείς χρησιμοποιούν πολύ εύκολα την τιμωρία ως μέθοδο διαπαιδαγώγησης έχουν σημαντικά αυξημένες πιθανότητες να εκδηλώσουν επιθετική συμπεριφορά ως ενήλικες. Έρευνες επίσης έχουν δείξει ότι η επιβολή σοβαρής και σκληρής τιμωρίας δε μειώνει  την επιθετικότητα των παιδιών, απεναντίας οι μέτριας σοβαρότητας τιμωρίες είναι πιο αποτελεσματικές, όταν μάλιστα έχει εκ των προτέρων συζητηθεί και εξηγηθεί ο λόγος της επιβολής τους.

Αν λοιπόν ψάχναμε να βρούμε έναν πιο αποτελεσματικό τρόπο για την αντιμετώπιση της επιθετικότητας αυτός ίσως θα ήταν η διαχείριση  του θυμού. Κι αυτό γιατί τις περισσότερες φορές η επιθετική συμπεριφορά είναι αποτέλεσμα του θυμού, αφού συνήθως  όταν θυμώνουμε έχουμε την τάση να φερόμαστε επιθετικά και να επιτρέπουμε στο θυμικό να υπερνικά τη λογική.  Βέβαια είναι επίσης γνωστό ότι όταν κρατάμε το θυμό μέσα μας και δεν τον εξωτερικεύουμε  μπορεί να έχει αρνητικές συνέπειες για μας τους ίδιους, ωστόσο υπάρχει πολύ μεγάλη απόσταση μεταξύ της εξωτερίκευσης του θυμού και της εκτόνωσής του μέσω της  επιθετικής συμπεριφοράς.  Γνωρίζοντας τις ευεργετικές συνέπειες της εξωτερίκευσης των συναισθημάτων μας μπορούμε να εκτονώσουμε το θυμό μας «πολιτισμένα» εξηγώντας και εκφράζοντας, για παράδειγμα, τα συναισθήματά μας, καθώς και τα αίτια που τα προκάλεσαν, είτε στο ίδιο το πρόσωπο που τα προκάλεσε είτε σε κάποιον τρίτο.  Με άλλα λόγια είναι εξαιρετικά σημαντικά – και ωφέλιμο – να ασκηθούμε στο να «ανοιγόμαστε» και να εξωτερικεύουμε τα συναισθήματά μας στους άλλους, όποια κι αν είναι αυτά,  παρά να προσπαθούμε να τα περιορίσουμε με το σοβαρό κίνδυνο να προκαλέσουν έκρηξη θυμού και στη συνέχεια επιθετική ή βίαιη συμπεριφορά. Και φυσικά σε όλα τούτα δεν θα πρέπει να ξεχνάμε και τη δύναμη της συγγνώμης, η οποία αποτελεί σημαντικό παράγοντα, αφού περιορίζει την ένταση και τις συνέπειες του θυμού μιας και ο θυμός μειώνεται όταν το άτομο που προκάλεσε τα αρνητικά συναισθήματα  αναλάβει την ευθύνη που του αναλογεί.

Με όλα τούτα  γίνεται, νομίζω,  κατανοητό  ότι στη διαπαιδαγώγηση των παιδιών μας βασικοί στόχοι μεταξύ άλλων πρέπει να είναι η εκμάθηση κοινωνικών δεξιοτήτων και η αυτοδιαχείριση των συναισθημάτων όπως επίσης και η ικανότητα επιχειρηματολογίας, διαπραγμάτευσης αλλά και συμβιβασμού…

Στασινοπούλου Τζωρτζίνα